ڕوماڵکردنی هەواڵی کوشتن یان ئاساییکردنەوەی تاوان؟
4/2/2025 3:10:00 PM
د.هێمن عەبدوڵڵا
لەزانستی کۆمەڵناسی تاوانکاریدا کە زانستێکە لە تێگەیشتنی کۆمەڵایەتی بۆ تاوان و پەرچەکرداری کۆمەڵایەتی دەربارەی دیاردە تاوانکارییەکان دەکۆڵێتەوە؛ زاراوەیەک هەیە بەناوی ئاساییکردنەوەی تاوان ( Normalizing Crime). بەتێگەیشتنی خاکە ڕایی بەندە ڕاگەیاندنی کوردی لەباشووری کوردستان لەئێستادا کتومت خەریکی ئەم کارەیە و لەم دۆخەدا دەژی.
ڕووماڵکردنی هەواڵی کوشتن؛ ئەگەر تەنها گواستنەوەی زانیارییەکە بێت بۆ بینەر و بیستەری هەواڵەکە ڕەنگە گرفتێکی گەورە نەبێت ـ هەرچەند لەم بارەشدا دەبێت گواستنەوەی هەواڵەکە ئامانجدار و سوودبەخش بێت ـ.
لێرەدا پرسیاری گرنگ و جەوهەری ئەوەیە: مەبەست چی بۆیە لە گواستنەوەی هەواڵی کوشتن و قسەکردن لە سەر چیەتی و چۆنێتی ڕودانی تاوانەکە و وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی چی و چۆن و کەی و کێ و لەکوێ و بۆچی. لەکاتێکدا ئەمانە لە بنەڕەتدا کاری دادگاکان و داوودەزگاکانی لێکۆلینەوەیە و وەڵامدانەوەیان کۆمەکی زانستی و پسپۆڕی پێویستە. هەر هەوڵێکی پێشوەخت بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات و پێچەوانەی چەندین بنەمای یاساییە: هەر لە پاراستنی مافی تۆمەتبار و کەسووکاری و پاراستی بەڵگەکانی تاوان و بەلاڕێدانەبردنی لێکۆلینەوە و بڵاونەکردنەوە و نەگواستنەوەی میکانیزم و شێوازی ئەنجامدانی تاوانەکان تا دەگاتە پاراستنی ئاسایشی جڤاتی و میزاج و متمانەی کۆمەڵایەتی. خۆ ئەگەر پاساو ناچارکردنی دادگاکان بێت بۆ زوو بەتەنگەوەهاتنی دۆسیەکە، مەرج نییە هەموو فشارێک لەسەر دادگا بۆ زوو یەکلایی کردنەوەی دۆسیەیەک کە ڕای گشتی لەسەر وروژێنراوە باش و ئەرێنی بێت، دەشێت دادگا کاریگەربێت بە ڕای گشتی و لەسەر حیسابی ڕاستی و دادپەروەری پەلە بکات و بڕیاری هەڵەبدات.
حەق وایە هەموولایەک ڕێز لەو بنەما یاساییە بگرین کە لەقۆناغەکانی سەرەتایی گەڕان و پشکنین بەشوێن تاوان و کۆکردنەوەی بەڵگەکان و تەنانەت لەقۆناغی لێکۆلینەوەی سەرەتاییشدا ڕێکارەکان تەنها بۆ لایەنەکانی داوا ئاشکرایە نەک بۆ ڕای گشتی و هەموو خەڵکی ـ ئەمەش بێ حیکمەت نییەو لەپێناو پاراستنی چەندین بەرژەوەندیدایە کە دەبێت دادگا بیانپارێزێت ـ، ئەوەی جێی سەرسوڕمان و نیگەرانی قووڵە لەم ساڵانەی دواییدا لە هەندێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە هەماهەنگی لەگەڵ بەشێک لەدەزگاکانی ئاسایش و پۆلیس و لەژێر ناوی جیا جیا چەند بەرنامەیەکی ئاکشن لەسەر چۆنێتی هەڵکوتانە سەر ماڵان و دەستگیرکردنی تۆمەتباران و بڵاوکردنەوەی ووتە و دانپێدانانەکانیان دروست کرا و بڵاوکرایەوە پێش ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە و پێش دادگاییکردنیان، بەبێ ئەوەی ئەم دەزگایانە بیر لە لایەنی یاسایی بابەتەکە و لایەنە نەرێنییە زۆرو زەوەندەکانی ئەم جۆرە بەرنامانە بکەنەوە.
ئەوەی زیاتر ئازار بەخشە ئەوەیە هیچ ناڕەزاییەک لەمبارەیەوە نە لە دەسەڵاتی دادوەری، نە لە داواکاری گشتی و نە لە لایەنە پەیوەندیدارەکانی وەک وەزارەتی ڕۆشنبیری و وەزارەتی پەروەردە نەبیسترا... ؟!. لەکاتێکدا بەپێی یاسا؛ ڕێکارە سزاییەکان تەنها لە قۆناغی دادبینیدا ئاشکرایە و تەنها لەم قۆناغەدا ـ کە کۆتا قۆناغە ـ دەکرێت زانیارییەکان بۆ ڕای گشتی بگوازرێتەوە. تەنانەت بۆ ئەم قۆناغەش دادگا دەتوانێت لەهەندێک تاواندا و بۆ پاراستنی هەندێک بەرژەوەندی زانیاری و ڕێکارەکان بەنهێنی بیهێڵێتەوە.
یەکێک لە خەسڵەتە دیارەکانی قۆناغی ڕاگوزەری گەلانی تازە ئازاد بوو ئەوەیە چەمکی ئازادی بەگشتی و ئازادی ڕۆژنامەگەری بەتایبەت لەجێگەی دروستی خۆی بەکارنابرێت و لە سیاق و بەستێنی خۆی دەترازێنرێت.
وادەزانم کێشەی ڕاگەیاندنی کوردی لەم قۆناغەدا ئەوەیە چەمکی ئازادی ڕۆژنامەوانی بۆ قوت ناچێت و هێشتا دیلی لایک و کۆمێنت و ڤیو وە و لەپێناو ئەوانەدا ئیتیک و پیشەیی بوون و پاراستنی بەرژەوەندی گشتی بیرچۆتەوە.
حەق وایە بپرسین بۆچی ناکرێت لەوە تێبگەین کە نابێت لە دۆسیە تاوانکاریەکاندا ڕاگەیاندن قسەکەری یەکەم بێت و دەبێت هەمووان لێگەڕێؽین دادگا قسەی خۆی بکات؟.
بۆچی ناکرێت دوای یەکلایی بوونەوەی دۆسیەکە لەدادگا ئەوسا دەزگاکانی ڕاگەیاندن لێکۆڵینەوەی بنکۆڵکاری خۆیان ئەنجام بدەن و لەهەر شوێنێک گرفت و کەمتەرخەمی هەبوو هەمووانی لێ ئاگادار بکەن و ڕای گشتی لەسەری بوروژێنن و لە هەوڵی چارەسرکردنیدا بن؟ .
ئێمە لەکاتێکدا ئەم ڕەخنەیە لە میدیای کوردی دەگرین، ئەوە دەسەلمێنین کە داوودەزگا پەیوەنددارەکانمان و دادگاکانی ئێمە و یاسا بەکارەکان لەکوردستان هەڵگری دەیان کێشەی بابەتی و بونیادی قووڵن و بەداخەوە تا ئێستا ئاوڕ لە چارەسەرکردنیان نەدراوەتەوە. بۆیە دەکرێت ووزەی ڕاگەیاندنەکان لە تیشک خستنە سەر ئەم لایەنانە بە خەرج بدرێت نەک بەمەبەست یان بێ مەبەست سەرقاڵی هەندێک بابەت بکرێن کە لەڕێچەی پیشەیی بوون و خزمەت بە کۆمەڵگە و پاراستنی سەروەری یاسا لایان دەدات. لەکۆتاییدا هیوادارم ئەم نووسینە وەک خزمەتێک وەربگیرێت و لەو سۆنگەیەوە بخوێندرێتەوە کە دەکرێت ڕاگەیاندن ڕۆڵی گرینگ و کاریگەر ببینێت لە ڕاستکردنەوەی چەوتییەکان و خۆی بپارێزێت لەوەی ببێتە بەشێک لە میکانیزمی بەفیڕۆدانی ووزە کۆمەڵایەتیەکان و قووڵکردنەوەی بیمارییەکان. هیوادارم بڕیاری دروستکردنی دادگایەکی تایبەتمەند بە لێکۆلینەوە لە دۆسیەکانی ڕۆژنامەگەری هەنگاوێک بێت بەئاراستەی ڕاستکردنەوەی دۆخەکە و ڕێزگرتنی سنوورەکانی یاسا و پاراستنی تیتیک و بەرپرسیارێتی لەکاری ڕۆژنامەگەری کوردیدا.
*پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە کۆلیژی یاسا-ی زانکۆی هەڵەبجە