کشانی ئەردۆگانیزم و دیوارەکانی کەمالیزم
4/2/2025 10:23:00 PM
دڵزار عارف
دوای دروستبونی گروپی ئیتیحاد و تەرەقی لە ١٩٠٨ داواکردن و تۆخکردنەوەو هێنانە پێشی ناسیۆنالیزمی تورکی لەسەر حسابی میللەت و نەتەوەکانی ژێر دەستی عوسمانی بوو بە رۆژەف. ئیتر جۆرێک لە پێکدادان و بەرکەوتن لە نێوان سوڵتان و گروپی ئیتیحاد و تەرەقی دروست بوو. دواتر کە شەڕی یەکەمی جیهانی دەستیپێکرد و تورکیا خۆیدایە پاڵ ئەڵمانیاو دەرەنجامی شەڕەکە لە بەرژەوەندی هاوپەیمانان یەکلایی بووەوە، ئیتر خەلافەتی عوسمانی دابەشکراو تەنیا ئەم جوگرافیایە لەبەردەستی تورکەکان ماییەوە، ئەمەش دوای شەڕێکی سەخت و دژوار لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپا، توانیان ئەم جوگرافیاییە بپارێزن.
لە ساڵی ١٩٢٣ لە سەر دەستی مستەفا کەمال ئەتاتورک کۆماری تورکیا راگەیاندو ئەنقەرەی کردە پایتەخت. ئاشکرایە بناغەی ئەم دەوڵەتە لەسەر ئینکارکردنی تەواوی میللەتانی تر دامەزراو نەتەوەی تورک کرا بە سەردارو خاوەنی تەواوی دەوڵەتەکە. ئیتر ئەتاتورک لە رێگەی دروستکردنی سیستەمێکی فاشیزم و ترسناک هەموو تورکیا یەکخست و بە توندترین شێوە بەرەنگاری ئیسلام و کوردبوونەوە. ئەم سیاسەتە ترسناکە لەرێگەی پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) بەردەوام بوو، تاوەکو ساڵی ١٩٥٠ و هاتنی عدنان مەندەریس. ئیتر ململانێی سیکۆلارو ئیسلامیەکان لەو کاتەوە دەست پێ دەکات. لە ساڵی ١٩٦٠ کودەتایەکی سەربازی دژی عدنان مەندەریس و پارتی دیموکرات دەکرێت و هەر لەو کاتە لە سێدارە دەدرێ و جارێکی تر سوپا جڵەوی سیکۆلاربوون و کەمالیزمی دەوڵەت لە دەست دەگرێتەوە. دوای بەهێزبوونی چەپەکانی تورکیاو وەرگرتنی هێزو شکۆ لە بەرەی چەپ لە دونیا، لە ساڵی ١٩٧١ سوپا جارێکی تر کودەتای ئەنجامداو پارت و لایەنە چەپەکان پەلاماردران و زۆریان لە سێدارە دران و بەشێکی زۆریشیان خرانە زیندانەوە. لە ساڵی ١٩٨٠ کەنعان ئیڤیرن سەرۆکی سوپا کودەتایەکی تر لە دژی دەستەڵاتی سیاسی و چەپ و کوردەکان ئەنجامدا، بە یەکێک لە خوێناویترین کودەتاکانی تورکیا ئەژمار دەکرێ، ئیتر بۆ کۆنترۆڵکردنی بارودۆخەکە ناچاربوو داوای یارمەتی لە فەتحوڵا گولەن ئیسلامیەکان بکات و جۆرێک لە رێکەوتنی شاراوەییان لەگەڵ ئەنجامبدا. ململانێی نێوان کەمالییە عیلمانیەکان و ئیسلامیەکان هەمیشە بەردەوام بووەو هەر جارە بە جۆرێک و بە شيوەیەک درێژە بەم پێکدادانانە دراوە. لە ساڵی ١٩٩٧ بۆ جاری چوارەم لە رێگای کودەتایی سەربازی نەجمەدین ئەربەکانی سەرۆک وەزیران و هەروەها سەرۆکی پارتی رەفا خرایە زیندان و لە دەستەڵات دوورخرایەوە.
دوای بەهێزبوونی ئیسلامیە توندڕەوەکان و دەستبەسەراگرتنی ئەفگانستان و ١١ی سێپتێمبەر، ئەمریکاو ئەوروپا بە دوای مۆدێلێکی نەرمی ئیسلامی دەگەڕان، ئەمەش وایکرد دەرگا بخرێتە سەر پشت بۆ گەڕانەوەی ئیسلامیەکان لە تورکیا. لە هەڵبژاردنی ٢٠٠٢ بۆ یەکەم جار پارتی دادو گەشەپێدان ( ئاکەپە) زۆرترین دەنگی هێناو توانی حکومەت دروست بکات و هاوکات کۆمەڵێک سیاسەتی نەرم و کراوە لە بەرامبەر کوردو هەندێ بابەتی هەستیار دەست پێبکات. هەر لەم سەردەمە توانیان لە رێگەی بانکەکانی ئەوروپی و ئەمریکی تا ئاستێکی باش باری لاری ئابووری تورکیا سەر راست بکەنەوە. بەڵام دوای سەرکەوتنی ئاکەپە لە زنجیرەییەک هەڵبژاردنی شارەوانیەکان و پەرلەمان جۆرێک لە لووت بەرزی و ئیگۆیان بۆ دروست بوو، بەتایبەت لای رەجەب تەیب ئەردۆگان.
ئیتر خەونەکانی ئەردۆگان بۆ زیندوکردنەوەی عوسمانیەکان و نوێنەرایەتیکردنی دونیای سونە، رۆژ بەرۆژ باری ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی تورکیای قورسترکرد بەشێکی پلانەکانی سەرۆک گەورەترو ئاڵۆزتربوون لە توانای جوگرافی و ئابووری و سیاسی تورکیا، بۆیە ئیتر تورکیا بەرەو کێشەو ئاڵۆزی و نا سەقامگیری زیاتر رۆیشت. ئەمە جگە لەوەی چەندین جار باسی لەوە دەکرد کورد برای ئێمەن پێویستە کێشەی نێوان تورک و کورد چارەسەر بکرێ، بەڵام نەک چارەسەری نەکرد بەڵکو لە دەرەوەی تورکیاش کەوتە وێزەی کوردی ئازادو هەوڵی لەناوبردنی دەدان. ئەردۆگان سەرەتا تەواوی رکابەرەکانی لەناو حزبەکەی خۆی دەرکردن و لاوازیکردن، لە ناوەڕاستی ٢٠١٥ مێزی دانسوتانی هەڵگێڕاییەوەو دووبارە شەری لەگەڵ کورد دەستپێکردەوە. دواتر لە رێگەی سیناریۆیەکی کودەتای سەربازی لە ٢٠١٦ کە خۆی دەرهێنەری بوو، تەواوی جەماعەتی گولەنی قەڵاچۆکردن و وڵات بەدەریکردن. لەماوەی ئەم روداو بۆنانە هەمیشە جەهەپە بە دەنگێکی کز و لاواز ویستویەتی لەبەرامبەر ویست و تەماعەکانی سەرۆک بوەستێ، بەڵام هێزو ئیڕادەی تێری ئەوەی نەدەکرد کە کێشە بۆ ئەردۆگان دروست بکات. ئیتر وردە وردە ئەو گروپ و کەسایەتی و پارتانەی کە ئازار و زەرەریان بینوە لە دەستی، کۆبونەتەوەو دەیانەوێ سەرۆکە تاکڕەوەکە بوەستێنن، فشار دەکەن و هەماهەنگی دەکەن، لە رێگەی دبلۆماسی و جوڵاندنی میدیای ناوخۆی و دەرەوە، کە تورکیا و دونیا تێبگەینن ئەردۆگان خەریکی هەڵگەڕانەوەییە لە سیستەمی دیموکراسی و دەیەوێ خۆی بکات بە سەرۆکی هەمیشەیی.
لە دوای سەرکەوتنی کاندیداکانی جەهەپە لە زۆربەی شارە میترۆپۆڵەکانی تورکیا لە هەردوو هەڵبژاردنی شارەوانیەکانی تورکیا لە ٢٠١٩ و ٢٠٢٤ و دەرکەوتنی کەسایەتیەکی وەکو ئیمام ئۆغلۆ، زەنگێکی ترسناک بوو بۆ ئەردۆگان و پارتەکەی و ئیتر لە رێگەی کۆمەڵێک تۆمەتی داتاشراو لە سەرۆکی شارەوانی ئیستەمبۆڵیان لاداو خستیانە زیندان و دەیانەوێ کۆتایی بە ژیانی سیاسی بهێنن. ئێستا لە هەموو کاتەکان بەرەی کەمالیزم و بەرەی ئوردۆگانیزم بەر یەک دەکەون، تەنانەت جەمسەر بەندییەکە بە جۆرێکە، تورکیای دابەشکردوە بۆ دوو جوگرافیای سیاسی و کۆمەڵایەتی و کەلتوری، شارەکانی قەراغ دەریا زۆر رژدن کە پێویستە ئەردۆگان کۆتایی پێبهێنرێ و سەردەمێکی تازەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە تورکیا دەست پێبکات، لە بەرامبەر هەوادار و لایەنگرانی ئەردۆگان کە زیاتر جوگرافیایەکەیان کەوتۆتە ناوەندی تورکیا، بانگەشەی سەرۆکێکی هەتا هەتایی و سوڵتانێکی عوسمانی تازە دەکەن. ئیتر کوردو هەندێ لایەن و وڵاتانی رۆژئاوا بڕیار دەدەن، تورکیا دەگەڕێتەوە بۆ کەمالیزم، یان شەمەندەفڕی